شخصي از مقامات وأحوال عرفانى وتوصيفى از تجارب روحاني كه هر يك از عرفا در مقام خود از مراحل سلوك عرضه كرده‌اند وبسبب همين « شخصي » بودن است كه دربارهء اين منازل ومقامات چندان أقوال متفاوت وگاه بظاهر متعارض در كتب صوفيه مىتوان ديد . اين اصطلاحات البتة همه از همان اصطلاحات اساسى وقديم تصوف است كه مأخوذ از كتاب وسنت است ودر آثاري مانند اللمع والتعرف وتهذيب الاسرار والرسالة القشيرية فصولى بدانها اختصاص داده شده است [ 5 ] . وسالك طريق إلى الله در طي مراحل سلوك به آنها برمىخورد . عنوان اين رساله نيز خود مشعر بدان « درجات » و « مراحل » و « منازلى » است كه در ارتباط و « معامله » با خداوند سالك طي مىكند . « معاملات » در تصوف اصطلاحى است به معناى مجموع اعمال طريقت . مىدانيم كه صوفيه باجماع معتقد ومتعهد به اتباع از شريعت وحفظ ظواهر وشعائر دين‌اند وبرآنند كه افعال وطاعات نه فقط با ظاهر شرع كه با روح وحقيقت آن نيز بايد تطابق داشته باشد . ولى فراتر از اين مىگويند كه فقه دين فقط احكام ظاهر نيست وشامل احكام باطن نيز مىشود . واين احكام باطن مسائل سلوك وشرح مقامات ومنازل طريق است كه « معاملات » خوانده مىشود ، مانند زهد واخلاص وتوكل وخوف ورجاء و . . . وبرخلاف علم به احكام ظاهر كه فرض كفاية است ودر آن تقليد رواست ، معرفت به احكام باطن كه سالك هيچ لحظه‌اى از آنها بىنياز نيست فرض عين است [ 6 ] . در كتب جامع وموسّع تصوف ( مانند الفتوحات المكية ) نيز به دنبال ابوابى كه در عبادات واحكام ظاهري فقهى است ابوابى در احكام باطني است وشرح توبه وزهد وصدق واخلاص . . . ، كه به همگى عنوان « معاملات » داده شده است [ 7 ] . كلاباذى در التعرف ( ص 140 تا 141 ) بابى به « مجاهدات ومعاملات » اختصاص داده است ودر آن به ذكر اسرار عبادات واعمال پرداخته است . ودر فصل چهارم آن كتاب ( ص 32 تا 33 ) نام كساني را كه در « معاملات » تأليفاتى داشته‌اند ذكر كرده است . امام غزالى « معاملات » را در معنايى اندكى گسترده‌تر از ديگران بكار برده است . مىگويد : علم دين دو گونه است يا علم مكاشفه است كه مطلوب از آن فقط كشف معلوم

--> ( 5 ) . دربارهء أنواع اصطلاحات صوفيه رك : مقالهء دكتر نصر الله پورجوادى « رساله‌اى در اصطلاحات عرفانى » در مجلهء معارف ، سال دوم ( 1364 ) ص 353 - 351 . ( 6 ) اللمع ، ص 18 - 17 . ( 7 ) قابل ذكر است كه خواجة عبد الله انصارى كه خود در طبقات الصوفية ( مواضع مختلف ) معامله را به همين معنى به كار برده است در منازل السائرين « معاملات » را قسمتى از « منازل » شمرده است وآن را به شيوهء تقسيم‌بندى اعشارى متكلفانه‌اش به ده بخش ( رعايت ، مراقبه ، حرمت ، اخلاص ، تهذيب ، استقامت ، توكل ، تفويض ، ثقة ، تسليم ) تقسيم كرده است .